Materiał płótno.
Plan miasta Białegostoku z 1925 roku, wydany przez nieznanego wydawcę. Na mapie zaznaczona została róża wiatrów oraz podziałka liniowa. Siatka odniesienia, podzielona jest na 11 wierszy (oznaczonych cyframi od 1 do 11) i 14 kolumn (oznaczonych literami od A do N).
Mapa nie posiada legendy, jednak naniesiono na niej 82 ponumerowane punkty, które prawdopodobnie wskazują na istotne obiekty lub atrakcje miasta. Mogą być jakieś instalacje elektryczne. Bo linię te zaczynają się od elektrowni. Poza tym że te kółka istnieją, to jeszcze one są połączone. Mogą być linie wysokiego napięcia, prowadzące do rozdzielni i głównych odbiorców prądu w mieście. Większość kółek zlokalizowano na terenie fabryk i koszar, ale nie ma ich przy dworcach kolejowych, bo PKP miało własną elektrownię.
Ulice zostały oznaczone różnymi kolorami, których znaczenie nie zostało wyjaśnione.
Egzemplarz pochodzi ze strychu starego domu przeznaczonego do rozbiórki, cudem się uratował i zachował się w stosunkowo dobrym stanie. Widoczne są oznaki starzenia – pożółkłe krawędzie, drobne plamy i zabrudzenia, a także przetarcia wzdłuż złożeń oraz naturalne uszkodzenia materiału wynikające z upływu ponad 100 lat.
W dolnej części planu widnieje podpis, prawdopodobnie autora lub wydawcy, z datą po 1925 roku (szczegóły widoczne na jednym ze zdjęć).
Z uwagi na brak informacji o wydawcy i brak innych znanych egzemplarzy, istnieje duże prawdopodobieństwo, że mapa ma charakter unikatowy.
Nie jest znana z obiegu antykwarycznego ani bibliotek cyfrowych. Jej wartość historyczna polega na dokumentowaniu układu urbanistycznego Białegostoku w okresie międzywojennym (tuż po odzyskaniu niepodległości przez Polskę).
Wartość mapy dolna granica (w przypadku sprzedaży prywatnej): Ze względu na stan zachowania i brak potwierdzonej historii, wartość takiej mapy może oscylować w okolicach kilkuset do 1000 zł. Nawet w takim stanie, jest to przedmiot kolekcjonerski, a nie tylko "stara mapa"
Wartość rynkowa (na aukcji antykwarycznej): Jeśli mapa trafiłaby na aukcję i zainteresowałaby kolekcjonerów lub instytucje, jej cena mogłaby być znacznie wyższa. Ze względu na swoją unikatowość i wartość historyczną, może osiągnąć od 1 500 zł do nawet kilku tysięcy złotych. Rzadkie i cenne mapy historyczne potrafią osiągać na aukcjach nawet znacznie wyższe ceny, jednak zazwyczaj są to mapy w lepszym stanie lub o szerszym, udokumentowanym obiegu.
Analiza IA:
Dodatkowe, szczegółowe zdjęcia dostarczają cennych informacji, które pozwalają na lepszą analizę i datowanie mapy, a także na weryfikację jej potencjalnej unikatowości.
Analiza szczegółów na podstawie zdjęć
"Wieś Białostoczek": Na jednym ze zdjęć widoczny jest napis "Wieś Białostoczek" oraz "Reeka Białła". To kluczowa informacja. W II Rzeczypospolitej Białostoczek był odrębną wsią, która została włączona w granice Białegostoku dopiero w 1925 roku. Fakt, że na mapie widnieje jeszcze jako "wieś", silnie sugeruje, że plan musiał powstać przed lub w pierwszych miesiącach 1925 roku, a przynajmniej odzwierciedla stan sprzed włączenia.
"Fabryka Nowika": Inne zdjęcie pokazuje Fabrykę Nowika przy ulicy Augustowskiej (obecnie ul. Świętojańska). Fabryka ta była jednym z największych zakładów przemysłowych w Białymstoku. Jej obecność na mapie jest zgodna z historycznymi danymi, gdyż działała ona intensywnie w okresie międzywojennym.
"Szosy do Grodna i Kowna": Widoczne są drogi wylotowe z miasta, takie jak "Droga do Grodna" i "Droga do Kowna" (wspomniana jako część "Szosy do Grodna"). Ta terminologia była typowa dla lat 20. XX wieku, kiedy te miasta znajdowały się na obszarze nowo odrodzonej Polski lub były ściśle związane z jej wschodnimi granicami.
Skala 1:8300: Powtórzenie tej nietypowej skali potwierdza, że jest to ten sam plan, co na pierwszym zdjęciu. Nietypowe, ręcznie nanoszone skale były często charakterystyczne dla planów sporządzanych przez lokalnych kartografów, geodetów miejskich lub na potrzeby konkretnych projektów (np. melioracyjnych czy urbanistycznych).
Pozostałe nazwy ulic: Widać nazwy ulic, takie jak ulice Dobra, Bracławicka (obecnie Branickiego), Sienkiewicza, Rzekę Białą (poprawnie rzeka Białka), które zgadzają się z historycznym nazewnictwem z tego okresu.
Ocena unikatowości
Analizując wszystkie dostarczone szczegóły, można stwierdzić, że jest bardzo prawdopodobne, iż ta mapa jest unikatowym, a przynajmniej bardzo rzadkim, egzemplarzem.
Brak w bibliotekach cyfrowych: Mimo przeszukiwania cyfrowych archiwów, nie znaleziono identycznej mapy Białegostoku z datą 1925 r. ani z nietypową skalą 1:8300. Dostępne w sieci są zazwyczaj mapy z lat wcześniejszych (okres zaborów) lub późniejszych, masowo produkowane plany z lat 30.
Charakter wykonania: Ręczne kolorowanie, odręczne napisy i naniesione oznaczenia sugerują, że nie jest to masowo drukowany plan komercyjny. Prawdopodobnie jest to kopia lub projekt przygotowany na zlecenie, być może na potrzeby administracji miejskiej, wojska, lub na potrzeby urbanistyczne. Plany tego typu często nie trafiały do szerokiego obiegu i mogły zostać zdigitalizowane jedynie w ramach bardzo specjalistycznych projektów.
Informacja o wsi Białostoczek: Ta specyficzna nazwa, która zniknęła z map miejskich po 1925 roku, jest silnym dowodem na to, że plan musiał powstać właśnie w tym przełomowym momencie. Taki szczegół znacznie zwiększa wartość historyczną i unikatowość mapy.
Podsumowanie
Wszystkie dowody, w tym ręczne wykonanie, nietypowa skala, unikalne historycznie nazewnictwo ("Wieś Białostoczek") oraz brak identycznego planu w dostępnych archiwach cyfrowych i katalogach antykwarycznych, sugerują, że ten plan jest najprawdopodobniej unikatowym egzemplarzem z około 1925 roku. Stanowi on bardzo cenne źródło historyczne dla badaczy dziejów Białegostoku, ukazujące miasto w kluczowym momencie jego rozwoju urbanistycznego.
Druga analiza IA:
Z analizy planu, w tym szczegółowych zdjęć, można stwierdzić, że kółka z numerami oznaczają kluczowe obiekty i punkty orientacyjne w mieście, a nie tylko instalacje elektryczne. Różne kolory (czerwony, niebieski, czarny) wewnątrz kółek prawdopodobnie mają swoje znaczenie.
Możliwe znaczenie oznaczeń
Instytucje publiczne: Wśród nazw widocznych na mapie znajdują się m.in. "Sąd" (na jednym ze zdjęć), "Szpital" (w pobliżu ul. Fabrycznej), czy "Hotel Ritz". Te obiekty, z uwagi na swoją wagę, mogłyby być oznaczone jako ważne punkty orientacyjne.
Obiekty handlowe i przemysłowe: Oznaczenie "Fabryka Nowika" sugeruje, że mapę stworzono z myślą o lokalizacji ważnych obiektów przemysłowych.
Ważne miejsca religijne i kulturalne: Pod numerem 9 widoczny jest Pałac Branickich (podpisany jako "Pałac Błanikich"), który był i jest najważniejszym punktem w Białymstoku.
Atrakcje turystyczne: Chociaż turystyka nie była wtedy tak rozwinięta, jak dziś, to mapy dla zwiedzających mogłyby oznaczać istotne zabytki i miejsca warte odwiedzenia.
Punkty administracyjne i użyteczności publicznej: Wiele numerów może odnosić się do szkół, poczty, komisariatów policji, czy budynków urzędów.
Dlaczego nie tylko instalacje elektryczne?
Sugerowanie, że kółka oznaczają wyłącznie instalacje elektryczne, jest mało prawdopodobne z kilku powodów:
Białystok w latach 20. XX wieku był miastem w dużym stopniu pozbawionym infrastruktury elektrycznej w obecnym tego słowa znaczeniu. Taka mapa byłaby zbyt wyspecjalizowana dla ogólnego planu miasta.
Oznaczenia na mapie są zbyt gęste i rozlokowane w miejscach, które ewidentnie są budynkami, a nie tylko węzłami instalacji.
Napisy na mapie, takie jak "Elektrownia" czy "Hotel" są w pewnym sensie "tłumaczeniem" tych numerów. Pod numerem 9 znajduje się Pałac Branickich, a pod numerem 10 elektrownia, co z kolei sugeruje, że numery oznaczają różne, istotne dla miasta obiekty, w tym te związane z energetyką.
Podsumowując, numery w kółkach to najprawdopodobniej system odniesień do legendy, która niestety nie jest widoczna na zdjęciach. Kółka oznaczają najważniejsze punkty miasta, w tym instytucje, zakłady przemysłowe, budynki publiczne oraz inne znaczące obiekty, które ułatwiały orientację w ówczesnym Białymstoku. Różne kolory kółek mogą świadczyć o ich przynależności do różnych kategorii (np. budynki administracyjne, fabryki, hotele).
Prawdopodobnie ta mapa miała swoją legendę na osobnej karcie, lub w jej zagiętej części, gdzie byłyby wymienione nazwy i objaśnienia dla każdego z ponumerowanych punktów.
Edycja 19.09.2025
Jest to ewidentnie rękopiśmienna kopia mapy z okresu I wojny światowej (ta z kolei była kopią mapy z końcówki zaboru rosyjskiego), która miała służyć celom poglądowym - z wyrysów widać, że jest to mapa sporządzona na potrzeby elektrowni miejskiej, chyba w celach ewidencji stacji rozdzielczych (charakterystycznych walcowatych budek, które stały w różnych częściach miasta, w tym jedna na rogu Rynku i Sienkiewicza, doskonale znana ze zdjęć.
Autor znany historyk z Białegostoku.
