Przykładowe plany zagospodarowania przestrzennego Białegostoku na przestrzeni historii miasta (zdjęcia planów Białegostoku z Internetu)
1. Białystok, ogólny plan miasta z 1810 r.
Przejęcie władzy z rąk Prusaków następowało stopniowo, a wielu urzędników, którzy przybyli do miasta po 1795 roku, decydowało się pozostać na miejscu i włączyć się w struktury nowego rządu. Już w 1810 roku, najprawdopodobniej dla celów inwentaryzacyjnych lub w ramach dokumentacji poświęconej sprawom podatkowym lub własnościowym, na zlecenie zarządu dystryktu białostockiego sporządzono szczegółowy plan miasta. Autorem opracowania był ówczesny geodeta dystryktu białostockiego, a plan zatwierdził Matrusz Braun, architekt i geodeta dystryktu w randze radcy nadwornego, który wcześniej pracował w strukturach Kamery Wojennej i Domen. Plan przedstawia miasto z wielką dokładnością, zaznaczając poszczególne działki, domy podzielone według materiału budowlanego, zabudowania gospodarcze, budynki należące do władz administracyjnych itp. Plan ten daje również wgląd w zakres prac urbanistycznych i architektonicznych wykonanych w latach 1802-1807 przez Prusaków, w tym przekształcenie ulic Bojarskiej i Nowe Miasto (obecnie Warszawska) w reprezentacyjną dzielnicę murowanych domów urzędowych i siedzib urzędów państwowych, a także Przedmieścia Choroskiego. Od jego głównej ulicy, dzisiejszej Lipowej. Linie regulacji zabudowy zaznaczono na planie kolorem czerwonym, w tym: wzdłuż dzisiejszych ulic Warszawskiej i Lipowej, gdzie przed 1807 rokiem realizowano większość inwestycji budowlanych, wskazano również nową ulicę biegnącą w kierunku małego zwierzyńca (zwierzyńca jeleni), planowanego już w czasach pruskich. Co ważne, plan po raz pierwszy rejestruje również pełną numerację nieruchomości w mieście, których było wówczas 546 (nie licząc budynków pałacowych, będących własnością cara), oraz zawiera pełną listę ich właścicieli. W niektórych miejscach plan zawiera również dodatkowe informacje o funkcjach budynków, np. jeden z budynków dawnego folwarku obok pałacu został przekształcony w Instytut Położnictwa, założony przez dr. Jacoba de Michelisa.
Plan miasta Białegostoku, sporządzony na zlecenie geodety okręgowego białostockiego powiatu białostockiego w 1810 roku.
2. Białystok, ogólny plan miasta z 1880 r.
Od lat 60. XIX wieku Białystok przeżywał dynamiczny rozwój przemysłu włókienniczego, handlu i rzemiosła. W ciągu kilku dziesięcioleci liczba ludności znacznie wzrosła, wystąpił niedobór mieszkań i zaistniała potrzeba budowy nowoczesnej infrastruktury miejskiej. Postępował również proces urbanizacji terenów wokół miasta. W związku z tym zaistniała potrzeba opracowania i wdrożenia w praktyce oficjalnych planów regulacyjnych. W Białymstoku sporządzono trzy dokumenty tego typu w latach 1810, 1880 i 1887. Plan z 1880 roku został sporządzony przez inżyniera-architekta Romualda Lenczewskiego. Dokument przedstawia nowy, skorygowany przebieg granic Białegostoku w stosunku do planu z 1810 roku, który został rozszerzony o tereny wokół dworca kolejowego. Obszar miasta podzielono na regularne kwartały o numerach od 1 do 176. Każdy kwartał otrzymał odpowiednie kolory oznaczające kwartały istniejące i planowane oraz istniejącą i planowaną zabudowę drewnianą lub murowaną. Naniesiono również istniejące obiekty użyteczności publicznej lub administracji państwowej. Plan wprowadził nowe nazwy ulic i lokalizacje obiektów, które zostały przeniesione w porównaniu z planem z 1810 roku (m.in. nowe świątynie, gmach rządowy Izby Skarbowej i mosty przez rzekę). Obok nich pojawiły się nowe obiekty. Istotną nowością było wprowadzenie po raz pierwszy do Białegostoku zieleni miejskiej – obok dużego stawu pałacowego zaprojektowano rozległy park (przyszły dawny park Poniatowskiego), a na tzw. suchych stawach przy ul. Niemieckiej (dziś ul. Kilińskiego) zaproponowano skwer (niezrealizowany). W przestrzeni miasta miały pojawić się dwa nowe tynki (przy ul. Nowy Świat i planowanej ul. Piwnej, dziś ul. Skłodowskiej-Curie). Kluczowe było również wskazanie lokalizacji nowych cmentarzy religijnych na traktu grodzieńskim (dziś ul. Wasilkowska) przy jednoczesnym zamknięciu starych nekropolii i zachowaniu charakteru parku. Już w 1880 roku powstały plany budowy nowej świątyni katolickiej na cmentarzu św. Rocha, które później stały się podstawą pierwszego projektu kościoła autorstwa Józefa Piusa Dziekońskiego (niezrealizowanego). Plan z 1880 roku został zatwierdzony przez władze gubernialne w styczniu 1881 roku.
Plan planowanej lokalizacji miasta powiatowego Białegostoku, gubernia grodzieńska, 1880 r.
3. Białystok, ogólny plan miasta z 1938 r.
w zasobie Departamentu Urbanistyki Urzędu Miejskiego w Białymstoku.
4. Białystok, ogólny plan miasta z 1948 r.
Potrzeba nowego ukształtowania struktury przestrzennej oraz zdefiniowania funkcji była podstawowym zadaniem planistów w okresie odbudowy i kształtowania nowego wizerunku miasta po wojnie. Już w maju 1945 r. zaprezentowano prezydentowi miasta pierwsze szkice, uwzględniające historyczny kształt, jak i plany rozwojowe miasta zakładające jego 150 tysięczną populację. Do 1950 r. wykonano kilka opracowań planistycznych. Za wyróżniające się spośród nich, ze względu na ponadczasowy i wizjonerski charakter, uznajemy opracowanie - Program ogólny zagospodarowania przestrzennego miasta wojewódzkiego Białystok - autorstwa I.F. Tłoczka i S. Zielińskiego z 1948 r. Powrócono w nim do idei miasta funkcjonalnego z końca lat trzydziestych, aktualizując do zmienionej rzeczywistości opracowanie wykonane w latach 1938 - 1939. Choć z biegiem lat opracowanie z 1948 r. ulegało modyfikacjom, zmianom, a w końcu zapomnieniu, idea ta jest kontynuowana w polityce przestrzennej miasta do dnia dzisiejszego. Odnalezione i przypomniane po latach opracowanie, dowodzi niezwykłej trafności proponowanych wówczas rozwiązań projektowych, uświadamia wady i konieczność weryfikacji niektórych późniejszych decyzji. Powojenne zmiany zagospodarowania przestrzennego miasta Białegostoku charakteryzuje spójność myśli urbanistycznej. Odbudowa, przebudowa i rozbudowa struktury przestrzennej, dążenie do przejrzystych układów funkcjonalnych, konsekwentnie kontynuowana, przez kolejne pokolenia zespołów urbanistów, intensyfikacja zabudowy na niewielkim obszarze, dbałość o walory przyrodnicze i kulturowe oraz dalekowzroczność w rozwoju układu komunikacyjnego są dzisiaj atutami miasta. O współczesnym Białymstoku mówimy - „miasto kompaktowe”.
5. Białystok, plan ogólny miasta z 1958 r. Skala 1: 10 000
Białystok, plan ogólny miasta z 1958 roku z perspektywą. Projekt planu został opracowany w Miejskim Biurze Architektoniczno-Konstrukcyjnym, Pracowni Urbanistycznej, przez zespół autorów: mgr Henryka Majchera. arch., mgr Władysław Gudelis Wacław Kurdybelski, mgr Wilhelm Peter, asystentka Helena Ficałowicz. Plan zakładał nakreślenie ram rozwoju miasta na początek nowej dekady. Zawierał postulat strukturalnej niezależności jednostek mieszkaniowych i odpowiedniego ich powiązania z układem przestrzennym miasta. W 1965 r. przewidywano liczbę mieszkańców na poziomie około 146 tys. W związku z rosnącymi potrzebami mieszkaniowymi po raz pierwszy przewidziano wyjścia z zabudowy wielorodzinnej poza centrum miasta, w tym przypadku na teren osiedla Bojary. Jednakże głównym planowanym kierunkiem zabudowy mieszkaniowej jest południowy i południowo-zachodni. Rozważano kwestię lokalizacji nowego dworca kolejowego od strony centrum miasta.
6. Białystok, ogólny plan miasta z 1964 r. Skala 1:5 000
Białystok, ogólny plan miasta z 1964 r. Plan miasta zatwierdzony przez Uchwałę Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku Nr 20/200 z dnia 11 czerwca 1964 r. został opracowany w strukturze Miejskiej Pracowni Urbanistycznej przy Wydziale Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Białymstoku, na podstawie nowej ustawy o planowaniu przestrzennym ze stycznia 1961 r., przez zespół architektów: architekta Henryka Majchera, architekta Heleny Nowary, Romana Sikorskiego i W. Filipczuka. Plan zakładał intensyfikację rozwoju w sposób, który w 1980 r. pomieściłby 230 tys. mieszkańców i ponad 105 tys. miejsc pracy, bez powiększania obszaru zajmowanego przez miasto, przy zachowaniu istniejącego układu przestrzennego. Uwzględniono problem zmian w rozwoju strefy podmiejskiej. Przewidywano dalszy rozwój przemysłu, zwłaszcza w rejonie obecnej ul. 1000-lecie P.P. i na Marczuka. Jednocześnie likwidowano uciążliwe zakłady w rejonie ulic Orzeskowej, Poleskiej, Grunwaldzkiej, Starobojarskiej, Mazowieckiej, glazury przy ul. Słonimskiej, huty szkła przy ul. Ryskiej 1, Białostockich Zakładów Graficznych przy ul. Malmeda i innych. Lokalizację nowej zabudowy wielorodzinnej zaplanowano w sposób prowadzący do wykorzystania istniejącej infrastruktury technicznej lub na terenach zarezerwowanych do tego celu. Były to m.in. tereny osiedli Bojary I (czyli część dzisiejszego Osiedla Piasta), Wygoda i Centrum II (dzisiejsza dzielnica Piaski). Planowana jest budowa arterii obwodowej, czyli dzisiejszej obwodnicy śródmiejskiej (obecnie ulice: Kopernika, Miłosza, Piastowska, Towarowa, Poleska, Bohaterów Monte Cassino). Trasa Dworcowa została również zaplanowana w kształcie dzisiejszej ulicy Wyszyńskiego.
7. Białystok, ogólny plan miasta z 1974 r. Perspektywa Skala 1:10 000
Projekt planu został opracowany w Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Białymstoku przez zespół projektantów: generalny projektant: architekt Helena Nowara, mgr Tadeusz Januszewski, Czesław Podkowicz, Leopold Bielas, Andrzej Chwalibóg, Stanisław Ciupa, Helena Gawryluk, Mirosław Jasiewicz, Henryk Majcher, Wanda Pietrasz, Helena Przetak, Roman Sikorski, Ryszard Wysocki, Henryk Zalewski. Konstrukcja planu została dostosowana do populacji ogólnej w perspektywie 1990 r., szacowanej na ok. 290 000 mieszkańców. W strukturze przestrzennej wyróżniono cztery zespoły miejskie: południowo-wschodni z centrum miasta i wyodrębnionym ośrodkiem, północny, zachodni i południowy (poza granicami administracyjnymi miasta). Dlatego też przyjęto zasadę czterostopniowej struktury usług (osiedle, dzielnica, zespół dzielnic, miasto) i koncentracji usług centralotwórczych na wskazanych w planie obszarach centrów usług. Plan przewidywał lokalizację nowych terenów przemysłowo-magazynowych na obszarze podmiejskim, na południe od Białegostoku, w rejonie wsi Ignatki, Koplany i Zalesiany, o powierzchni 300 ha, ze względu na brak możliwości dalszego rozwoju przemysłu w granicach administracyjnych Białegostoku. Istotnym elementem struktury przestrzennej jest układ terenów zielonych, zwłaszcza zachowanie układów otwartych wzdłuż dolin rzek Supraśl i Białej oraz cieków Dolistówka i Bazantarka. Kliny wentylacyjne miasta w kierunku północ-południe biegną od rzeki Supraśl, zieleni wysokiej Antoniuk - Pietrasze, Parku Zwierzynieckiego i Lasu Solnickiego, z kierunku wschód-zachód z obszaru Puszczy Knyszyńsko-Augustowskiej przez miasto w kierunku rzeki Narew. Zatwierdzone Zarządzeniem Nr 74 Wojewody Białostockiego z dnia 5 lutego 1974 r.
Zarządzenie Nr 74 Wojewody Białostockiego z dnia 5 lutego 1974
8. Białystok, ogólny plan miasta z 1986 r.
Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego miasta Białegostoku, 1986. Projekt planu został opracowany w Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Białymstoku przez zespół autorski: generalny projektant: prof. dr hab. arch. Helena Sawczuk, a także Helena Ostasiewicz, Tadeusz Januszewski, Krystyna Tarnawska, Witalis Strokowski, Kazimierz Martynow, Elżbieta Sierszeńska, Helena Przetak, Krzysztof Sikora, Ryszard Wysocki, Zdzisław Plichta i Andrzej Kiluk. Plan stanowi rozwiązanie potrzeb miasta liczącego ok. 300-315 tys. mieszkańców. W strukturze przestrzennej miasta zakłada się, że ogólnomiejski system zieleni będzie budowany wzdłuż naturalnego biegu rzeki Białej, cieków wodnych Dolistówki i Bażantarki oraz Parku Planty i Parku Zwierzynieckiego, jako podstawowy, otwarty system, powiązany z terenami leśnymi od północy i południa. Plan przedstawiał kompleksowy rozwój systemu transportowego, w tym odciążenie śródmieścia od ruchu tranzytowego, budowę przedłużenia ulicy Piastowskiej do ulicy Raginisa i Wysockiego, budowę tras wyprowadzających ruch z miasta w kierunku Augustowa, Łap i Ełku, budowę wiaduktów nad torami kolejowymi w ciągu ulicy Zwycięstwa i ulicy Sitarskiej. Plan zakłada ograniczenie dostępności transportu indywidualnego do centrum miasta, przy jednoczesnym preferowaniu komunikacji zbiorowej, gdzie rolę buforową powinna pełnić obwodnica śródmiejska z bogatym programem parkingowym, a także zakłada budowę dużych parkingów strategicznych wzdłuż głównych tras łączących miasto z obszarami zewnętrznymi w celu współpracy z transportem publicznym i komunikacją indywidualną. Plan przewidywał wprowadzenie w Białymstoku do 1995 roku sieci tramwajowej, z której korzystać będzie 60% pasażerów. Przyjęty uchwałą Miejskiej Rady Narodowej z dnia 18 kwietnia 1986 r., nr XI/83/86.
9. Białystok, ogólny plan miasta z 1994 r.
Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego miasta Białegostoku, 1994. Projekt planu został opracowany w Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Białymstoku przez zespół autorski: generalny projektant arch. Zdzisław Plichta oraz członkowie: Tadeusz Januszewski, Mikołaj Patejuk, Andrzej Kiluk, Witalis Strokowski, Helena Ostasiewicz, Helena Przetak, Ryszard Wysocki, Krzysztof Sikora, Ewa Małyszko, Piotr Mioduszewski, Elżbieta Krasowska i Kazimierz Martynow. Opracowano wymagane prawem założenia, obejmujące miasto i część strefy podmiejskiej. Założenia te odnoszą się do problemu rosnącej spontanicznej urbanizacji w strefie podmiejskiej poprzez określenie obszarów jej koncentracji z ograniczeniami. Plan uwzględniał stworzenie warunków przestrzennych dla rozwoju funkcji miasta jako dużego ośrodka wojewódzkiego z możliwościami metropolitalnymi. Rozwój przemysłu i rzemiosła produkcyjnego o wysokim poziomie technicznym i środowiskowym na rezerwach terenów zabudowanych w istniejących kompleksach przemysłowych, dobre powiązania komunikacyjne między elementami struktury przestrzennej w relacji miejsce pracy – mieszkalnictwo – usługi – wypoczynek, kompleksowe zagospodarowanie terenu dworców kolejowych i autobusowych zgodnie z wymogami użytkowymi i funkcją „wizytówki miasta”, wprowadzenie roweru jako pełnoprawnego środka komunikacji w mieście i przestrzeni funkcjonalnej. W rozwoju zabudowy i zagospodarowania priorytetowo traktowane są działania organizacyjne, uzupełniające i kontynuacyjne, przed inwestowaniem w nowe tereny wymagające infrastruktury społecznej i technicznej. Założenia planu, ze względu na swój innowacyjny charakter, otrzymały nagrodę I stopnia Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa w 1994 roku. Przyjęte uchwałą nr VII/31/94 Rady Miasta Białegostoku z dnia 7 listopada 1994 roku.
10. Białystok, ogólny plan miasta z 1999 r.
Przyjęty uchwałą NR XX/256/99 przez Radę Miasta Białegostoku w dniu 29 listopada 1999 r. Projekt studium został opracowany w Instytucie Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej w Warszawie przez zespół autorski, w którego skład weszli: główny projektant: mgr inż. arch. Danuta Łukaszewicz. Autorami projektu byli: Artur Gabryszewski, Włodzimierz Kaczyna, Andrzej Sakowicz i Jerzy Sopoćko. Z ramienia Urzędu Miasta w projekcie uczestniczyli: Andrzej Nowakowski i Eulalia Matwiejuk. Cel rozwoju przestrzennego miasta, uwzględniający ustalenia Strategii Rozwoju Białegostoku z 1996 r.
11. Białystok, ogólny plan miasta z 2019 r.
Projekt studium został opracowany pod nadzorem Prezydenta Miasta Białegostoku, Tadeusza Truskolaskiego, w Wydziale Urbanistyki Urzędu Miejskiego w Białymstoku, przez zespół autorski w składzie: główni projektanci: mgr Piotr Firsowicz, arch. Elżbieta Cukrowska, zespół planistyczny: Krzysztof Czarnomysy, Elżbieta Drożdżal, Marek Fiedoruk, Emilia Klima, Michał Kwiatowski, Olga Lewandowska, Ewa Małyszko, Adam Półtoryczki, Agnieszka Rozosińska, Sebastian Wicher, Elżbieta Zalewska. Głównym kierunkiem rozwoju przestrzennego miasta, uwzględniającym zapisy Strategii Rozwoju Miasta Białegostoku na lata 2011–2020 z 2010 roku, był „rozwój miasta do wewnątrz”, jako miasta zwartego, które będzie rozwijało się w układzie pierścieniowo-promienistym w obecnych granicach, bez ich poszerzania. Podstawowe kierunki kształtowania kompozycji przestrzennej to: intensyfikacja zabudowy w obszarze wewnętrznym (miejskim), utrzymanie ekstensywnego charakteru zabudowy w obszarze zewnętrznym (przedmiejskim), tworzenie hierarchicznego układu miejsc centralnych (koncentracja funkcji usługowych i przestrzeni publicznych), tworzenie miejskiej „zielonej osi” opartej na przebiegu doliny rzeki Białej, budowanie struktury metropolitalnej w obrębie centrum miasta, budowanie ciągłości tkanki miejskiej, tworzenie nowych jednostek kompozycji przestrzennej na obszarach wymagających przekształceń. Podstawę modelu struktury funkcjonalno-przestrzennej, będącego kontynuacją rozwoju struktury istniejącej, stanowią cztery jednostki strukturalne (Centralna, Południowa, Zachodnia i Wschodnia) – grupy obszarów o znacznym stopniu samodzielności w zakresie mieszkalnictwa, usług, działalności gospodarczej, terenów zielonych i rekreacji, rozdzielone liniami kolejowymi i ulicami układu podstawowego. W obrębie poszczególnych jednostek strukturalnych występują miejsca centralne o różnej skali oddziaływania: „centrum śródmiejskie” – najważniejsze w hierarchii miasta, „Biegun Południowy”, „Biegun Zachodni”, „Biegun Wschodni” oraz mniejsze lokalne centra usługowe. Na podstawie przebiegu obwodnicy miejskiej, struktura miasta dzieli się na obszary: wewnętrzny – miejski o intensywnej urbanizacji oraz zewnętrzny – podmiejski – o niższej intensywności zabudowy, z dużym udziałem terenów zielonych i krajobrazu otwartego. W strukturze przestrzennej miasta wyróżniono obszary systemu przyrodniczego miasta o najwyższych walorach środowiskowych.
Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Białegostoku, 2019r. Uchwała Nr XII/165/19 Rady Miasta Białystok z dnia 18 czerwca 2019.
